การประเมินความยั่งยืนของระบบบำบัดขยะมูลฝอยแบบเชิงกลชีวภาพของประเทศไทย

 เนื่องจากการเพิ่มขึ้นของประชากร การขยายตัวของชุมชนเมือง และการบริโภคที่เพิ่มมากขึ้น ส่งผลให้เกิดปริมาณขยะมูลฝอยจากครัวเรือนมากขึ้นในหลายพื้นที่ กรมควบคุมมลพิษได้แสดงข้อมูลปริมาณขยะมูลฝอยในปี พ.ศ. 2556 ที่ 26.77 ล้านตัน และเพิ่มขึ้นเป็น 28.71 ล้านตัน ในปี พ.ศ. 2562 แต่เนื่องจากสถานการณ์การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 และการปิดการเดินทางระหว่างประเทศในปี 2563 ทำให้ปริมาณขยะในปี พ.ศ. 2563 ลดลงเหลือ 25.37 ล้านตัน และ 24.98 ล้านตันในปี พ.ศ. 2564 (กรมควบคุมมลพิษ, 2565) ดังนั้น เพื่อเป็นการแก้ปัญหาขยะมูลฝอยในประเทศ รัฐบาลไทยจึงได้จัดทำแผนการพัฒนาโรงไฟฟ้าจากพลังงานขยะ โดยในวันที่ 15 มกราคม 2560 ประเทศไทยได้ประกาศ พระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2560 ระบุให้หน่วยงานราชการส่วนท้องถิ่นสามารถมอบหมายให้หน่วยงานเอกชนดำเนินการกำจัดสิ่งปฏิกูลมูลฝอย และมีอำนาจนำไปดำเนินการ ใช้ หรือหาประโยชน์ได้ โดยมิให้ถือว่าเป็นการร่วมลงทุนตามกฎหมายว่าด้วยการให้เอกชนร่วมลงทุนในการของรัฐ และเพื่อความชัดเจนในแนวทางการกำจัดขยะมูลฝอย และเพื่อการหาซึ่งผลประโยชน์จากขยะมูลฝอย (ราชกิจจานุเบกษา, 2560) ในวันที่ 1 พฤศจิกายน 2560 กระทรวงมหาดไทยจึงได้ออกประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง การจัดการมูลฝอย พ.ศ. 2560 โดยระบุถึงแนวทางการกำจัดขยะด้วยพลังงานความร้อน และการแปรสภาพเป็นเชื้อเพลิงหรือพลังงาน เพิ่มมาอีกด้วย (กระทรวงมหาดไทย, 2560) ในขณะที่กระทรวงพลังงาน โดยสำนักนโยบายและแผนพลังงานได้ประกาศแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย พ.ศ. 2561 – 2580 ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 ในเดือนตุลาคม 2563 มีเป้าหมายในการเพิ่มผลิตกระแสไฟฟ้าจากขยะมูลฝอยอีก 400 เมกกะวัตต์ ในปี พ.ศ. 2565 (สำนักนโยบายและแผนพลังงาน, 2563)
      ทั้งนี้ ปัญหาของขยะมูลฝอยในประเทศไทยที่มีความชื้นสูงประมาณร้อยละ 40 – 60 และมีการผสมของวัตุดิบหลากหลายชนิด (Heterogeneous) ดังนั้นการคัดแยกขยะมูลฝอยสดจึงเป็นไปด้วยความยากลำบาก พร้อมกับปริมาณขยะตกค้างในประเทศที่สูง การจัดการขยะมูลฝอยจากต้นทางด้วยเทคโนโลยีการผลิตเชื้อเพลิงขยะแบบ Mechanical and Biological Waste Treatment (MBT) เป็นแนวทางในการแก้ไขปัญหาเรื่องการจัดการขยะมูลฝอย กล่าวคือเทคโนโลยี MBT สามารถลดความชื้นลดลงได้ถึง ๓๕% เมื่อเข้าสู่กระบวนการร่อนและ คัดแยกด้วยเครื่องจักร เช่น เครื่องร่อนและคัดแยกแบบตะแกรงหมุน เครื่องคัดแยกโดยลม จะช่วยลดความชื้นของเชื้อเพลิงขยะได้อีก โดยเชื้อเพลิงขยะหลังจากร่อนแล้วคาความชื้นจะไม่เกิน ๒๕% นอกจากนี้ระบบ MBT ยัง สามารถจัดการปัญหากลิ่นเหม็นจากขยะได้เป็นอย่างดี อีกทั้งการจัดการด้วยเทคโนโลยี MBT จะมีวัสดุปรับปรุงดินที่เหมาะสมสำหรับภาคเกษตรกรรม ที่สามารถนำไปใช้อย่างมีประสิทธิภาพต่อไป แต่อย่างไรก็ตามการดำเนินการรูปแบบการจัดการขยะโดยใช้เทคโนโลยี MBT ในประเทศไทยยังปราศจากการศึกษาเรื่องการประเมินผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมและการศักยภาพในการส่งเสริมเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) โดยรวมทั้งโครงการ รวมไปถึงการประเมินความคุ้มค่าทางเศษฐศาสตร์ในการดำเนินโครงการในรูปแบบดังกล่าวด้วย ในขณะที่นโยบาย และพระราชบัญญัติของประเทศ มีการระบุถึงการใช้เทคโนโลยี MBT ค่อนข้างน้อยมาก ทั้งที่ในต่างประเทศ โดยเฉพาะทวีปยุโรปได้มีการประกาศนโยบายให้เพิ่มขีดความสามารถและประสิทธิภาพของการจัดการขยะในรูปแบบดังกล่าว โดยนอกจากการใช้เทคโนโลยี MBT เพื่อแปลงขยะอนินทรีย์เป็นเชื้อเพลิงแล้ว ยังเน้นถึงการประยุกต์ใช้วัตถุดิบที่สามารถกู้มาจากขยะมูลฝอยเพื่อการรีไซเคิล และการนำกลับมาใช้ซ้ำ เช่น กระป๋อง เหล็ก และวัสดุคล้ายดิน (Soil-like material) รวมไปถึงการนำขยะอินทรีย์มาผ่านกระบวนการย่อยสลายแบบไม่ใช้อากาศ (Anaerobic digestion) เพื่อผลิตสารปรับปรุงดินได้อีกทางหนึ่งด้วย (Rotheut and Quicker, 2017; Fricke et al., 2012; Gath and Nispel, 2011; Rettenberger, 2009)
      ดังนั้น การนำหลักการประเมินวัฏจักรชีวิตของผลิตภัณฑ์ (Life Cycle Assessment: LCA) มาใช้เป็นเครื่องมือในการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม และขยายผลต่อเนื่องเพื่อประเมินในแง่ของเศรษฐศาสตร์จึงเป็นสิ่งสำคัญ (Huang et al., 2022; Nutongkaew et al., 2014; Hermann et al., 2014; Sauve and Van Acker, 2020)  โดยคำนึงตั้งแต่ต้นทางของการเกิดผลิตภัณฑ์ รวมไปถึงกระบวนการที่เกี่ยวข้องตั้งแต่การนำเข้าขยะมูลฝอยต้นทาง สู่การบำบัดทางกลขั้นที่ 1 (Mechanical Pre-treatment) ที่ประกอบด้วยการเตรียมขยะมูลฝอยด้วย การรีไซเคิลขยะ การย่อยขยะมูลฝอยให้มีขนาดเล็กลง และการบำบัดด้วยกระบวนการทางชีวภาพ (Biological treatment) ที่เรียกว่า กระบวนการทำแห้งชีวภาพ (Biodrying) หลังจากนั้นเป็นการบำบัดเชิงกลขั้นที่ 2 (Mechanical Material Separation) ซึ่งเป็นการได้มาซึ่งวัตถุดิบและการนำไปใช้ประโยชน์ 
       โดยเทคโนโลยีการจัดการขยะแบบ MBT ที่ได้ใช้งานในประเทศไทย สามารถให้ผลิตภัณฑ์ที่สามารถใช้ประโชน์ทางพลังงานและทางเกษตรกรรม ซึ่งแบ่งออกเป็น 1) ขยะเชื้อเพลิง (Refuse-derived fuel; RDF) และ  2) สารปรับปรุงดิน (Soil conditioner) เพื่อเป็นประโยชน์แก่ หน่วยภาครัฐ ภาคเอกชน และประชาชน เพื่อให้ได้มีองค์ความรู้ที่ครบถ้วนสมบูรณ์ เพื่อใช้ในการพิจารณานโยบาย การพิจารณาตัดสินใจการดำเนินโครงการโรงไฟฟ้าพลังงานขยะหรือโครงการที่เกี่ยวข้องกับการใช้ประโยชน์จากขยะ การพิจารณารูปแบบการประกอบกิจการตามแนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนโดยคำนึงถึงความยั่งยืน และเพื่อนำไปสร้างองค์ความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องในแง่ของเรื่องผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพอนามัยที่เกิดจากโครงการที่เกี่ยวข้อง ซึ่งคาดว่าจะสามารถช่วยเหลือในการสร้างความเข้าใจต่อภาคประชาชน เพื่อให้เกิดโครงการที่ช่วยเหลือในการกำจัดขยะชุมชนได้อย่างยั่งยืนในอนาคต (ตติยาภรณ์ วรวงศ์ไกรศรี และโสภิตสุดา ทองโสภิต, 2554; ณัฐธิดา ตันติสังวรากูร, 2555)
      โดยงานวิจัยนี้ได้ตั้งเป้าถึงการวิเคราะห์กระบวนการทำ MBT และการนำผลิตภัณฑ์ที่ได้จากกระบวนการMBT มาใช้ให้เกิดประโยชน์ โดยเน้นการวิเคราะห์ 3 มิติ คือ 1) วิเคราะห์ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจากการดำเนินการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีการจัดการขยะแบบ MBT เพื่อสร้างโมเดลการพัฒนาการดำเนินการในการจัดการมลพิษและการปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจก 2) ประเมินผลตอบแทนตามหลักเศรษฐศาสตร์ในการจัดการขยะแบบ MBT เพื่อการใช้งานสร้างผลประโยชน์สูงสุดจากของเสียจากขยะมูลฝอย และ 3) วิเคราะห์ข้อจำกัดเชิงนโยบาย เพื่อสร้างกลไกการรับรู้และแก้ไขระเบียบและประเด็นที่เป็นอุปสรรคในการดำเนินการจัดการ โดยประยุกต์ใช้วิธีการวิเคราะห์โดยใช้หลักการตัดสินใจแบบหลายหลักเกณฑ์ (Multi Criteria Decision Making: MCDM) เพื่อจัดทำแผนแม่บทในการทำเหมืองบ่อขยะ โดยวิเคราะห์จากโครงการที่ใช้แนวการจัดการขยะแบบ MBT ตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) โดยมีพื้นที่เป้าหมายในการทำวิจัยคือ สถานที่กำจัดขยะมูลฝอยเทศบาลเมืองยโสธร จังหวัดยโสธร โดยงานวิจัยชิ้นนี้สามารถนำไปขยายผลเชิงพาณิชย์และเชิงนโยบาย โดยสร้างแผนธุรกิจในการดำเนินการ ข้อเสนอแนะการปรับปรุงกฎระเบียบ และแนวทางการประกอบกิจการเพื่อลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและการปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจก